بنیاد عبدالرحمن برومند

برای حقوق بشر در ایران

https://www.iranrights.org
امید، یادبودی در دفاع از حقوق بشر در ایران
یک سرگذشت

عاطفه سهاله رجبی

درباره

سن: ۱۶
ملیت: ايران
مذهب: احتمال قوی اسلام
وضعیت تأهل: مجرد

مورد

تاریخ کشته‌شدن: ۲۵ مرداد ۱۳۸۳
محل: نکا، استان مازندران، ايران
نحوه کشته‌شدن: حلق آویز
اتهامات: زنای محصنه
سن در زمان ارتکاب جرم: ۱۶

ملاحظات

دختر ۱۶ ساله‌ای که در طول یک سال ۳ مرتبه به اتهام زنای غیرمحصنه دستگیر و هر بار به تحمل ۱۰۰ ضربه شلاق محکوم شده بود، در چهارمین دستگیری به اعدام در ملأعام محکوم شد.

خبر اعدام خانم عاطفه سهاله (رجبی) فرزند بی‌بی راعی و صفرعلی در روزنامه کیهان (۱ شهریور ۱۳۸۳) و وب سایت سازمان عفو بین الملل (۲ شهریور ۱۳۸۳) منتشر شد. اطلاعات تکمیلی در این خصوص از اخبار منتشر شده در روزنامه‌های ایران (٨ شهریور ١٣٨٣) و اعتماد (٣١ شهریور ١٣٨٣)، وب سایت‌ ایسنا- خبرگزاری دانشجویان ایران (۲۰ شهریور ۱۳۸۳)، پایگاه خبری-تحلیلی مازندنومه (۱ و ۲۱ شهریور، ۹ مهر، ۲۸ بهمن ۱۳۸۳) و همچنین گزارش سازمان عفو بین الملل در تاریخ ۱۱ دی ۱۳۸۹ بدست آمده است.

خانم سهاله در تاریخ ۳۰ شهریور ۱۳۶۶ در شهرستان نکا در استان مازندران و در خانواده‌ای به شدت فقیر به دنیا آمد. خانواده‌اش پس از تولد او به مشهد نقل مکان کردند. در خردسالی پدر و مادرش از هم جدا شدند و پدر خانم سهاله سرپرستی فرزندان را بر عهده گرفت. مادرش پس از جدایی مجددا ازدواج کرد و زمانی که خانم سهاله پنج ساله بود، در یک تصادف رانندگی جان باخت. مدتی بعد از این واقعه، برادر خانم سهاله نیز در رودخانه غرق شد. پدرش فروشنده‌ای دوره‌گرد بود و از آنجا که مجبور بود برای فروشندگی به شهرهای دیگر مسافرت کند، خانم سهاله و خواهرش را نزد همسایه‌ها می‌گذاشت و مدتی نیز آنها را به بهزیستی خراسان سپرده بود، تا اینکه نهایتا آنان را به منزل پدربزرگ و مادربزرگشان در شهرستان نکا برد و خودش دیگر نزد‌ آنها برنگشت. زمانی که خانم سهاله کمی بزرگتر شد، تمام مسئولیت‌های منزل پدربزرگش بر عهده او بود و از پدربزرگ ۹۰ ساله و مادربزرگ ۷۰ساله‌اش مراقبت می‌کرد. نزدیکانش او را دختری مهربان توصیف می‌کنند. (مازندنومه، ایسنا)

پرونده خانم سهاله به «جرائم جنسی» مرتبط بود.

دستگیری و بازداشت

ماموران نیروی انتظامی شهرستان نکا در اردیبهشت ماه سال ۱۳۸۳ خانم سهاله را در منزل پدربزرگش دستگیر کردند. در تاریخ ۵ اردیبهشت ۱۳۸۲ مراجع انتظامی شهرستان نکا گزارش‌هایی بدون امضا علیه خانم سهاله دریافت کردند که گفته شد از طرف اهالی محل بوده است. چند روز بعد، در پی طرح شکایت پدربزرگ خانم سهاله از ایشان، مقام قضایی دستور بازداشت خانم سهاله را صادر کرد. ماموران پس از دستگیری او، به بازرسی از منزل پرداختند و دختر جوان دیگری که در خانه به همراه خانم سهاله بود را هم دستگیر کردند. ۲ مردی كه بنا به گفته خانم سهاله با او رابطه داشتند نیز در این رابطه دستگیر و تحت بازجویى قرار گرفتند. (روزنامه ایران)

ستگیری خانم سهاله صرفا بر اساس گزارش‌های محلی بدون‌امضا و شکایت پدر‌بزرگش، انجام شد.

پدر خانم سهاله در مصاحبه‌ای اعلام کرد که طی سه ماه بازداشت خانم سهاله، تنها ۱۰ دقیقه با او ملاقات داشته است. (مازندنومه)

در مورد سایر جزئیات دستگیری و بازداشت خانم سهاله اطلاعی در دست نیست.

دادگاه

شعبه اول دادگاه عمومی شهرستان نکا، خانم سهاله را محاکمه کرد. از آنجا که خانم سهاله توان مالی استخدام وکیل دادگستری را نداشت، وکیل تسخیری برای او تعیین شده بود. درباره جلسه یا جلسات دادگاه اطلاعی در دست نیست.

اتهامات

اتهام خانم سهاله «زنای غیرمحصنه۱» اعلام شد. (روزنامه کیهان، مازندنومه) این در حالی است که یک مقام قضایی در شهرستان نکا اتهامات خانم سهاله را «افساد فی‌الارض» از طریق «دایر کردن مرکز فساد» و همچنین «روابط نامشروع» و «اعمال منافی عفت» ذکر کرد. (مازندنومه)

اولین بار زمانی که تنها ۱۴ سال داشت به اتهام فساد و زنای غیرمحصنه دستگیر شد. دستگیری دوم او کمتر از ۲ ماه بعد و سومین دستگیری‌اش حدود ۶ ماه بعد از آن بود و مجموعا به تحمل ۳۰۰ ضربه شلاق محکوم شده بود.

بنابر اطلاعات موجود، خانم سهاله در جلسات دادگاه به سابقه ارتکاب چهار فقره زنای غیرمحصنه و سه مرتبه اجرای حد جلد (شلاق) اقرار و اعتراف کرد. (روزنامه‌های کیهان و ایران) خانم سهاله پیش از آخرین دستگیری، ۳ بار به اتهام فساد و زنای غیرمحصنه دستگیر و هر بار به تحمل ۱۰۰ ضربه شلاق محکوم شده بود. این احکام در فاصله زمانی کمتر از یک سال، در تاریخ‌های‌ ۲۷ دی ماه و ۲۵ اسفندماه ۱۳۸۰ (در حالیکه تنها ۱۴ سال داشت) و نیز ۲۰ شهریور ۱۳۸۱ (۶ ماه بعد از دومین حكم) به اجرا درآمده بودند.  (مازندنومه)

مدارک و شواهد

قاضی شعبه اول دادگاه عمومی شهرستان نکا از شکایت پدربزرگ خانم سهاله و گزارش‌هایی بدون امضا از طرف چند تن از ساکنان محله مبنی بر اینکه «دختر جوانی در این منطقه اقدام به فساد و فحشا کرده و با عده‌ای روابط غیراخلاقی دارد» به عنوان دلایل دستگیری و محاکمه خانم سهاله نام برد. بنا بر دستور قاضی پرونده، سوابق خانم سهاله از زندان بهشهر استعلام شد و این سوابق نشان ‌داد كه خانم سهاله در سال ۱۳۷۹ سابقه حبس داشته است. (روزنامه ایران، مازندنومه)

دفاعیات

از جزئیات دفاعیات خانم سهاله و یا وکیل تسخیری‌اش در جلسه یا جلسات دادگاه اطلاعی در دست نیست.

بنابر اطلاعات موجود، موارد بسیاری از نقص تحقیقات و نقض قوانین در سیر رسیدگی به پرونده خانم سهاله به چشم می‌خورد. از جمله این موارد:

۱) سن خانم سهاله:

مقامات قضایی سن خانم سهاله را ۲۲ سال عنوان کردند. (روزنامه های کیهان و ایران) بنابر گزارش وب‌سایت مازندنومه، قاضی پرونده در دادنامه‌ای که علیه خانم سهاله صادر کرده و همچنین در نامه‌نگاری‌‌هایش با دیوان عالی کشور سن خانم سهاله را ۲۲ سال ذکر کرده بود. همچنین در جواز دفن خانم سهاله نیز سال تولد ایشان ۱۳۶۱ درج شده است.

این در حالی است که پدر و عمه خانم سهاله اظهار کردند که او در زمان دستگیری و اجرای حکم تنها ۱۶ سال داشت و مطابق شناسنامه، مدارک تحصیلی و رونوشت گواهی فوت که توسط سازمان ثبت احوال کشور صادر شده، تاریخ تولد خانم سهاله ۳۰ شهریور ۱۳۶۶ بوده است. (مازندنومه)

مقامات قضایی سن خانم سهاله را ۲۲ سال عنوان کردند، در حالیکه او ۱۶ ساله بود.

مطابق قانون آئین دادرسی کیفری و قانون مجازات اسلامی، سیر دادرسی و صدور حکم در خصوص اطفال و نوجوانان مقررات ویژه‌ای دارد۲. علیرغم اینکه خانم سهاله در هنگام دستگیری کمتر از ۱۷ سال سن داشت، در تمامی مراحل دادرسی ۲۲ ساله فرض ‌شده و هیچ یک از مقررات ارفاقی پیش‌بینی شده در قانون در مورد او اعمال و اجرا نشده است. همچنین بنابر رویه قضایی حاکم در ایران، معمولا اجرای احکام اعدام صادر شده برای افراد زیر ۱۸ سال، تا رسیدن محکومین به سن ۱۸ سالگی به تعویق می‌افتد و به نظر می‌رسد چنانچه مراجع قضایی به سن واقعی خانم سهاله توجه می‌کردند، نه تنها این امکان وجود داشت که حکم اعدام برای او صادر نشود، بلکه حتی در صورت صدور حکم اعدام نیز اجرای آن تا رسیدن به سن ۱۸ سالگی او به تعویق می‌افتاد.

۲) ادعای اختلال روانی:

بنابر اظهار اعضای خانواده خانم سهاله، ایشان از سلامت کامل روحی و روانی برخوردار نبود. به گفته آنها، خانم سهاله گاها به شدت ناآرام و ناسزاگو می‌شد. (مازندنومه)

در تاریخ ۳ خرداد ۱۳۸۳ خانم سهاله در اعتراض به حکم دادگاه بدوی، خود را مبتلا به جنون ادواری توصیف کرده و خطاب به دادگاه تجدیدنظر نوشته بود: «اینجانب در كودكی شاهد اختلافات والدینم بوده‌ام. در همان عنفوان كودكی، مادرم از پدرم طلاق گرفت و در اثر سانحه تصادف به دیار ابدی شتافت. برادرم نیز شش ماه بعد از آن در اثر غرق شدن در رودخانه دار فانی را وداع گفت. اینجانب و خواهرم در مشهد بزرگ شدیم و در زمان بلوغ به پدربزرگ و مادربزرگم تحویل داده شدم. مدارک پزشكی [موجود] است كه ثابت می‌كند عصب و روان ضعیفی دارم و در دقایقی از شبانه روز مختل‌المشاعر می‌شوم و هرگونه عمل مثبت یا منفی ممكن است از اینجانب بروز پیدا كند. ...فقط می‌توانم ادعایم را با شهادت گواهان محلی و تست پزشكی قانونی ثابت كنم». (ایسنا، مازندنومه) به این ادعا و درخواست خانم سهاله در هیچ یک از مراحل دادرسی اعتنا نشد.

بنابر اظهار خانواده و استشهادیه‌های محلی، خانم سهاله از سلامت کامل عقل برخوردار نبود.

اهالی محل زندگی خانم سهاله، با نگارش شهادتنامه‌هایی بر عدم صحت عقل و اختلالات روحی و روانی خانم سهاله اذعان کردند. بنابر اطلاعات موجود، در تاریخ ۲ خرداد ۱۳۸۳عده‌ای از اهالی محل، نامه‌ای با ۴۳ امضا به دادگاه تسلیم کردند که در آن آمده بود: «اینجانبان از اهالی خیابان راه‌آهن نكا (نواب صفوی) كه از معتمدین شهرستان نكا هستیم، اطلاع كافی داریم كه عاطفه سهاله، دختر صفرعلی، از عقل كم دارد و دارای بیماری روان می‌باشد. مراتب جهت جلوگیری از پیگرد قانونی به اطلاع می‌رسد». همچنین شهادت‌نامه دیگری به امضای ۴۴ نفر از همسایگان، بستگان و آشنایان خانم سهاله رسیده که در آن به داشتن جنون ادواری و اختلال مشاعر خانم سهاله اذعان شده است. (ایسنا، مازندنومه)

از آنجا که اتهام خانم سهاله از طریق اقرار او در دادگاه به اثبات رسید و با توجه به اینکه مطابق اعتراف مکتوب ایشان دائر بر جنون ادواری و بنابر مفاد استشهادیه‌های محلی موجود در پرونده، خانم سهاله مبتلا به اختلال رفتاری و روانی بود، اقرار وی در دادگاه قابل استناد نیست. چرا که مطابق قانون، اقراركننده باید در کمال صحت و سلامت عقلانی و با اختیار و اراده خود اقرار كند. (مازندنومه)

۳) نقص تحقیقات و نقض قوانین:

مطابق قانون مجازات اسلامی، مجازات زنای محصنه سنگسار (رجم) و مجازات زنای غیرمحصنه ۱۰۰ ضربه شلاق است. همچنین ماده ۱۳۶ قانون مجازات اسلامی مقرر می‌دارد: «هرگاه کسی سه بار مرتکب یک نوع جرم موجب حد شود و هر بار حد آن جرم بر او جاری گردد، حد وی در مرتبه چهارم اعدام است».

بنابر اطلاعات موجود، خانم سهاله پیش از آخرین دستگیری سه بار برای اتهام مشابه دستگیر شده بود و هر سه بار نیز اتهام با اقرار او به اثبات رسیده و حکم زنای غیرمحصنه (۱۰۰ ضربه شلاق) برای او اجرا شده بود. (ایسنا) این در حالی است که خانم سهاله هیچ گاه از نظر سلامت روانی مورد سنجش و آزمایش قرار نگرفته بود تا مشخص شود که آیا ایشان در سلامت روانی اقدام به اقرار علیه خود کرده بوده یا خیر؟ با وجود تردید در صحت اقاریر گذشته خانم سهاله و عدم اطمینان از درستی احکام صادر شده پیشین علیه او (۳ مرتبه حد زنای غیرمحصنه در طول یک سال)، تصمیم دادگاه در صدور حکم اعدام - به عنوان جایگزین صدور حد رجم یا سنگسار برای ارتکاب زنای غیرمحصنه در مرتبه چهارم- مخدوش و غیرقابل پذیرش است. 

رسیدگی به پرونده خانم سهاله از زمان دستگیری تا اجرای حکم،  تنها ۱۰۵ روز طول كشید.

همچنین طبق آنچه در دادنامه‌های بدوی و تجدیدنظر تصریح شده، «علم قاضی» نیز به عنوان یکی از دلایل اثبات اتهام (در کنار اقرار متهم) ذکر شده است. در دادنامه صادر شده از سوی شعبه ۳۲ دیوان عالی کشور آمده است: «نظر به اینكه متهم جزئیات موضوع و نحوه ارتباط و كیفیت عمل را دقیقاً بیان داشته، علاوه بر اقرار، موجب علم نیز می‌گردد». (مازندنومه) حال آنکه مطابق قانون مجازات اسلامی، علم قاضی در زمره راههای اثبات زنا۳ نیست و نباید به عنوان مستند حکم، مورد استفاده قاضی قرار می‌گرفت.

از آنجا که سیر رسیدگی به پرونده خانم سهاله از زمان دستگیری تا اجرای حکم  تنها ۱۰۵ روز طول كشیده است، می‌توان نتیجه گرفت نه تنها از سوی مراجع قضایی و انتظامی تحقیقات کافی برای اثبات اتهام انتسابی به ایشان و همچنین بررسی صحت عقل و سلامت روان او انجام نگرفته، بلکه به خانم سهاله وقت و فرصت کافی برای دفاع از خود نیز داده نشده بود.

حکم

شعبه اول دادگاه عمومی شهرستان نكا در تاریخ ۳ خرداد ۱۳۸۳ خانم سهاله را به اعدام در ملأعام محکوم کرد. شعبه ۳۲ دیوان عالی کشور در تاریخ ۱۳ تیر ۱۳۸۳ حکم اعدام را تأیید و ریاست قوه قضاییه نیز با اجرای آن موافقت کرد.  

خانم سهاله در لحظه اعدام خطاب به قاضی پرونده‌اش گفت: «اگر مرا ببخشید تا عمر دارم به چشم هیچ نامحرمی نگاه نمی‌كنم».

خانم عاطفه سهاله (رضوی) در روز یکشنبه ۲۵ مرداد ۱۳۸۳ در محله ۳۰ متری نارنج ‌باغ واقع در خیابان راه آهن شهرستان نکا در ملأعام به دار آویخته شد.

بنابر اطلاعات موجود، اعضای خانواده خانم سهاله از زمان و مکان اجرای حکم مطلع نشده بودند. پدر خانم سهاله حتی نتوانست فرزندش را پیش از اجرای حکم، ملاقات کند. (مازندنومه)

خانم سهاله در لحظه اعدام تمام اموال و پول‌هایش را به دو دختر بى‌سرپرست بخشید و خطاب به قاضی پرونده‌اش گفت: «اگر مرا ببخشید تا عمر دارم به چشم هیچ نامحرمی نگاه نمی‌كنم». بعد با صدای بلند رو به مردم گفت: «مرا ببخشید!». (روزنامه ایران، مازندنومه)

ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

۱- زنا، رابطه جنسی بین زن و مرد نامحرم (خارج از علقه ازدواج) است و مطابق قانون مجازات اسلامی دو حالت دارد:
    (۱) زنای محصن (زناکار مردی باشد که دارای همسر دائمی است و امکان رابطه جنسی با همسرش را دارد) یا زنای محصنه (زناکار زنی باشد که دارای همسر دائمی است و امکان رابطه جنسی با شوهرش را دارد)،
    (۲) زنای غیرمحصن (زناکار مردی باشد که همسر دائمی ندارد) یا زنای غیرمحصنه (زناکار زنی باشد که دارای همسر دائمی نیست).
حد زنای محصن یا زنای محصنه رجم (سنگسار) و حد زنای غیر محصن یا زنای غیرمحصنه ۱۰۰ ضربه تازیانه است.

۲- مواردی از جمله:
    (۱)  پلیس ویژه اطفال و نوجوانان (ماده ۳۱ قانون آئین دادرسی کیفری): به منظور حسن اجرای وظایف ظابطان در مورد اطفال و نوجوانان، پلیس ویژه اطفال و نوجوانان در نیروی انتظامی جمهوری اسلامی ایران تشکیل می‌شود...
    (۲) تشکیل پرونده شخصیت برای اطفال و نوجوانان (ماده ۲۸۶ قانون آئین دادرسی کیفری): [در جرائمی که مجازات قانون آنها سلب حیات، ... است] تشکیل پرونده شخصیت در مورد اطفال و نوجوانان توسط دادسرا یا دادگاه اطفال و نوجوانان الزامی است.
    (۳) الزامی بودن حضور مشاور در رسیدگی به جرایم اطفال و نوجوانان (ماده ۲۹۸ قانون آئین دادرسی کیفری): دادگاه اطفال و نوجوانان با حضور یک قاضی و یک مشاور تشکیل می‌شود.

۳- راههای ثبوت زنا در قانون مجازات اسلامی عبارتند از:
    (۱) اقرار (چهار بار اقرار فرد زناکار (که عاقل، بالغ و مختار باشد) نزد قاضی) و
    (۲) شهادت (شهادت چهار مرد عادل یا شهادت سه مرد و دو زن عادل).

تصحیح و یا تکمیل کنید