سی سال بعد از انتشار منشور ٧٧ در چکسلواکی، ناراضیان و دگراندیشان چین، با الهام از این منشور و ادای احترام به آن، منشور ٠٨ را تدوین کردند که نقدی است از اوضاع کنونی چین و نقض آزادی های اساسی و حقوق بشر، و آن را به مناسبت شصتمین سالگرد تصویب اعلامیۀ حقوق بشر، از سوی سازمان ملل متحد، منتشر کردند. حکومت چین به سرعت واکنش نشان داد و لیو زیابو، یکی از مؤلفین اصلی این منشور، را به یازده سال حبس محکوم کرد و امضاکنندگان دیگر منشور را تحت فشار گذاشت. جامعۀ مدنی جهانی امّا در مقابل این بی عدالتی واکنش نشان داد و لیو زیابو، در اکتبر سال ٢٠١٠ نزدیک به یکسال پس از دادگاهش توسط کمیتۀ جایزۀ صلح نوبل به افتخار دریافت این جایزه نایل شد.

یکی از ویژگی های تاریخ فروپاشی نظام های توتالیتر نقش اساسی جامعه مدنی و شهروندان در روند اصلاحات و دموکراتیزه شدن نظام حاکم است. تاریخ معاصر اروپای شرقی شاهدی است بر این واقعیت که هنگامی که دولت ها راه هرگونه گفتگو و مذاکره را بر جوامع خود مسدود می کنند، شهروندان خود با تکیه بر اصول جهانشمول حقوق بشر، و با آگاهی از مسئولیت وجدانی و شهروندی خود ، جهان را به شهادت گرفته، به دفاع از ارزش های والای انسانی می پردازند. منشور هفتاد و هفت که توسط دگراندیشان چکسلواکی تدوین و منتشر شد، یکی از اوّلین اسناد تاریخی این حرکت شهروندی در یک نظام توتالیتر است. در شرایط تاریخی ایران که بی شباهت به وضعیت اروپای شرقی در دهه هفتاد میلادی نیست، و در شرایطی که جامعه مدنی کشور با وجدانی آگاه قدم به کارزار حقوق بشر گذاشته است، آشنایی با تاریخ مبازرات مدنی شهروندان کشور های دیگر و بهرمندی از تجربیات آنان امری است ضروری. اختصاص یک مجموعه به اخلاق شهروندی در کتابخانه حقوق بشر و دموکراسی، و ترجمه منشور هفتاد و هفت همراه با یک مقدمه تاریخی یکی از اوّلین اقدامات بنیاد عبدالرحمن برومند است در پاسخ به این ضرورت تاریخی.

منشور ٧٧ به تاریخ اول ژانویۀ سال ١٩٧٧ منتشر شد. این نخستین سندی بود که از سوی جنبش ناراضیان در چکسلواکی سابق انتشار می یافت. این جنبش در واکنش به اشغال کشور از سوی اتحاد شوروی و عادی‌سازی اوضاع سیاسی پس از بهار پراگ، پا به عرصه وجود گذاشت. فعالیت منشور از سال ١٩٧٦ تا سه سال پس از انقلاب مخملی، یعنی تا سال ١٩٩٢ ادامه یافت.

منشور ٧٧ در برابر رژیم گوستاو هوساک که برای بازگرداندن کشور به وضعیت پیشین، و عادی‌سازی اوضاع آمده بود، نمایندۀ وجدان دموکراتیک و آزاد کشور، و بیانگر مخالفت بی‌امان با نظام توتالیتر بود. قدرت منشور و خطری که برای رژیم داشت، این بود که خواهان چیزی جز این نبود که دولت چکسلواک، تنها و تنها، مواد مربوط به حقوق بشر را در قانون اساسی خودش رعایت کند، موادی که ریشه در قرارداد نهایی سال ١٣٧٥ کنفرانس هلسینکی داشت و خود نیز، یکی از امضاکنندگان آن بود. منشور خواهان آن بود که در عرصۀ ازادی وجدان، آزادی مذهب، حق آموزش و یادگیری یا حق ترک آزادانۀ کشور، آزادی‌ها و حقوق اولیۀ انسانی رعایت شود. یکی از عوامل محرک انتشار منشور ٧٧، انتشار میثاق بین‌المللی حقوق سیاسی و مدنی و میثاق بین‌المللی حقوق اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی بود، که چکسلواکی سابق در سال ١٩٧٦ هر دو سند را پذیرفته بود، بی‌آنکه در عمل، اصول آن‌ها را رعایت کند.

درسال ١٣٨٤ بنیاد عبدالرحمن برومند ترجمۀ مجموعه‌ای از متون کلاسیک و جدید را در رابطه با ترویج فرهنگ دموکراسی و حقوق بشر به عنوان یک طرح، پیش روی خود نهاد. نخستین متن در چارچوب این طرح، "حقوق زن، حقوق بشر است" بود که به مناسبت روز جهانی زن، در ماه مارس ١٣٨٧ به صورت الکترونیک منتشر شد و در اختیار عموم قرار گرفت. "مسئولیت شخصی در دوران دیکتاتوری" دومین متن از این مجموعه است که، به مناسبت روز جهانی ضد فاشیسم و سالروز سقوط دیوار برلن (٩ نوامبر) در اختیار خوانندگان قرار می‌گیرد۱. باوجود تنوع موضوع‌ها و تفاوت زمانی تألیف این آثار، وجه مشترک همۀ آن‌ها، ارتباطی است که به صور مختلف با مسائل کنونی کشورمان دارند.

آرنت طی سا‌ل‌های پس از انقلاب ٥٧، در میان نسل جوانی که ازجمله در نتیجۀ عملکرد سیاسی‌شان، جمهوری اسلامی همچون یک پدیدۀ نامحتمل و حیرت‌انگیز شکل گرفت، چهره‌ای شناخته شده بود. آرنت با تحلیل و بررسی نظام‌های توتالیتر در کتاب "توتالیتاریسم۲"، بسیاری از این نسل را به شناخت و درک روشن‌تر از ماهیت جمهوری اسلامی رهنمون شد. ارتباط اندیشه‌های آرنت با مسائل کنونی مطرح در ایران، ارتباطی منطقی است. «جمهوری اسلامی»، پدیدۀ انقلابی مدرنى است که آشکارا خود را میراث‌دار سنت انقلابی می‌داند که با انقلاب کبیر فرانسه آغاز شد و با انقلاب اکتبر روسیه ادامه و گسترش یافت و در طول قرن بیستم، الهام‌بخش بسیاری از انقلاب‌ها در کشورهای دیگر بود. انقلاب اسلامى در ایران اگرچه دگرديسى نوینی در پدیدۀ انقلاب‌های مدرن است، با اين حال، مكانيسم يكسانى با همان پديده دارد. همین بس که دقت کنیم به نهادهای بنیانی انقلاب اسلامی، چون دادگاه های انقلاب، کمیته‌های انقلاب و ... که نه تنها کارکردشان بلکه حتی در مواردی، نامشان نيز با همتاهای‌شان در انقلاب فرانسه يا روسيه يكسان است. از اين‌رو، نزدیکی جمهوری اسلامی با نظام‌های توتالیتر ﴿غيرمذهبى يا ضدمذهبی﴾ چون اتحاد جماهیر شوروی، چین کمونیست، كوبا و کرۀ شمالی، به دليل وجوه اشتراك در يك سنت انقلابی، شگفت‌آور نيست. هانا آرنت از جمله متفکران غربی است که پس از جنگ جهانی دوم، راه مبارزه با توتالیتاریسم را در شناخت دقیق ماهیت اين نظام وعلل پیدایش آن مىدانستند. وی معتقد بود برای از ميان بردن توتالیتاریسم باید آن را شناخت و تاریخ آن را "مهار کرد". نسل هایی که در نیمۀ دوم قرن بیستم به مبارزه علیه توتاليتاريسم کمونیستى پرداختند از اندیشۀ او بهرۀ فراوان بردند.

از قضیه کلس بیش از ٢٤٦ سال می گذرد، امّا به یمن کار فکری که بنیاد نبرد ولتر برای عدالت بود، هنوز به دست فراموشی سپرده نشده و رسالۀ ولتر تا به امروز از جمله متونی است که به دانشجویان فلسفه و علوم سیاسی در دنیا آموخته می شود. و برگردان پانزده فصل مهم این رسالۀ ٢٥ فصلی است که بنیاد عبدالرحمن برومند برای بزرگداشت دو روز جهانی بردباری (١٦ نوامبر) و حقوق بشر (١٠ دسامبر) ، به فعالان ایرانی حقوق بشر و همۀ آزادیخواهان کشور تقدیم می کند. برگردان فارسی نثر ولتر کار ساده‌ای نیست. نثر قرن هجده فرانسه نثری است به نهایت آراسته و ظریف و ولتر شاعر و ادیب است. نیکی پارسا، مترجم این متن، نهایت کوشش خود را به کار برده تا نثری هماهنگ با روح نثر ولتر به کار برد. او ترجمه خود را با یادداشت‌های تحقیقی فراوانی تکمیل کرده، که خواننده ایرانی را در درک متن، که آکنده از اشارات و استنادهای تاریخی، ادبی و مذهبی است، یاری کند. دقت به این یادداشت ها برای درک مطلب لازم است. بنیاد عبدالرحمن برومند از زحمات پرقدر نیکی پارسا سپاسگزار است.

ولتر "رساله..." را با گزارشی از قضیه کلس آغاز می کند. یعنی از معلول شروع کرده و سپس از فصلی به فصل دیگر به علّت ها می پردازد. با روایت سرگذشت کلس ولتر به نقش تعصب و پیشداوری علیه پروتستان ها در وقوع یک جنایت قضایی می پردازد. در فصل دوّم به تحقیق در مورد پروتستان ها پرداخته و اینکه آن‌ها چرا و علیه چه مظالمی به سوی نهضت اصلاحات در دین متمایل شدند. در این فصل سوء استفاده های کلیسای کاتولیک و نادرستی های متداول در آن را نیز بررسی می کند. سپس فصل به فصل دلایلی را که در طول قرون و اعصار بر له و علیه بردباری و آزادی وجدان و مذهب ارائه شده است تحلیل می کند و به وقایع تاریخی خونباری اشاره می کند که نتیجۀ حاکمیت تعصب دینی بوده‌اند. او در این رساله سعی می کند که بردباری را همچون یک تمایل طبیعی انسان معرفی کند، که در نظام های مختلف، دوران مختلف، و بسیاری از ادیان وجود داشته است، و مبتنی بر حق طبیعی آزادی وجدان است. خواندن این رساله نه تنها ما را با روش و ذهنیت یکی از اندیشمندان بزرگ غرب در قرن هجدهم و استفادۀ او از توانایی های ذهنی اش در مبارزه برای حقوق بشر آشنا می کند، بلکه با تاریخ نه چندان دور تعصب و خشونت دینی در اروپا نیز آشنا کرده، تعصب و خشونتی که با آنچه ما امروز در ایران با آن روبرو هستیم بی تشابه نیست.

نزدیک به یک سال پیش فعالان ایرانی حقوق بشر، آشفته از افزایش روز افزون اعدام های علنی و پنهانی در ایران، یکدل و یک صدا کمپین علیه مجازات اعدام را به راه انداختند. به جاست که با آشنایی با ولتر و خواندن "رساله..." از خود بپرسیم که پس از گذشت یک سال، کمپین بر علیه مجازات اعدام قوۀ قضایه جمهوری اسلامی ایران را به چه چالشی روبرو ساخته اشت، و مهم تر از آن دستاورد فکری این کمپین در مورد مجازات اعدام چه بوده است؟ کدام یک از متونی که به فارسی در مورد مجازات اعدام در دسترس قرار دارند به بحث عمومی گذاشته شده‌اند، چه مجادله ای در باب مجازات مرگ در دین اسلام و فقه شیعه صورت گرفته است؟ و کدام مورد از صدها مورد شبیه ماجرای کلس که هر روز در ایران به وقوع می پیوندد در پیشگاه افکار عمومی با اصرار و پشتکار پیگیری شده است، و مردم کشور ما و مردمان دیگر کشورهای جهان را به چالش کشیده است؟ چه بسا ولتر با رندی افسانه ای اش به ما گوشزد کند که شریف ترین و والا ترین نیّات بدون پشتوانۀ فکری قوی و استراتژی و تدبیر راه به جایی نمی برند.